Hướng dẫn giải bài tập SGK Sinh học lớp 11 trang 75, 76 bài 17: Hô hấp ở động vật

Tóm tắt kiến thức cơ bản: Hô hấp ở động vật

1. Hô hấp là gì

• Hô hấp là tập hợp những quá trình, trong đó cơ thể lấy ôxi từ bên ngoài vào để ôxi hóa các chất trong tế bào và giải phóng năng lượng cho các hoạt động sống, đồng thời thải CO₂ ra ngoài. Hô hấp bao gồm hô hấp ngoài và hô hấp trong

2. Bề mặt trao đổi khí

• Bề mặt trao đổi khí là nơi tiếp xúc và trao đổi khí giữa môi trường và tế bào của cơ thể
• Bề mặt trao đổi khí của cơ quan hô hấp của động vật phải có 4 đặc điểm sau:
  • Diện tích lớn
  • Mỏng và ẩm ướt giúp khí khuếch tán qua dễ dàng
  • Có nhiều mao mạch và máu có sắc tố hô hấp
  • Có sự lưu thông khí tạo ra sự chênh lệch nồng độ để các khí khuếch tán dễ dàng

3. Các hình thức hô hấp

Căn cứ vào bề mặt hô hấp có thể chia thành 4 hình thức hô hấp

a. Hô hấp qua bề mặt cơ thể

• Động vật đơn bào hoặc đa bào có tổ chức thấp như: Ruột khoang, giun tròn, giun dẹp có hình thức hô hấp qua bề mặt cơ thể
• Ví dụ: Giun đất, con đĩa... (hô hấp qua da)

b. Hô hấp bằng hệ thống ống khí: Gặp ở côn trùng. Bao gồm nhiều hệ thống ống nhỏ, phân nhánh tiếp xúc với tế bào của cơ thể và thông ra ngoài nhờ các lỗ thở.

c. Hô hấp bằng mang: Mang là cơ quan hô hấp thích nghi với môi trường nước của cá, thân mềm, chân khớp.

• Miệng và nắp mang đóng mở nhịp nhàng làm cho dòng nước chảy 1 chiều và liên tục từ miệng qua khe mang
• Dòng máu trong mao mạch chảy song song và ngược chiều với dòng nước chảy qua mang

d. Hô hấp bằng phổi: Phổi là cơ quan hô hấp của động vật sống trên cạn: Bò sát, chim, thú.

• Thú: Khoang mũi à hầu à khí quản à phế quản
• Lưỡng cư: Hô hấp bằng da và phổi
• Chim: Hô hấp bằng phổi và hệ thống túi khí

Giải bài tập trang 75, 76 SGK Sinh học lớp 11

Câu 1: Hãy liệt kê các hình thức hô hấp của động vật ở nước và ở cạn.

Trả Lời: Ở động vật, có 4 hình thức trao đổi khí chủ yếu đó là:

• Trao đổi khí qua bề mặt cơ thể
• Trao đổi khí bằng hệ thống ống khí
• Trao đổi khí bằng mang
• Trao đổi khí bằng phổi.

Câu 2: Sự trao đổi khí với môi trường xung quanh ở động vật đơn bào và đa bào có tổ chức thấp (ví dụ thủy tức) được thực hiện như thế nào?

Trả lời: Ở động vật đơn bào và đa bào có tổ chức thấp (ví dụ thủy tức) sự trao đổi khí với môi trường được thực hiện qua màng tế bào hoặc bề mặt cơ thể.

Câu 3: Nếu bắt giun đất để lên mặt đất khô ráo, giun sẽ bị nhanh chết. Tại sao?

Trả lời: Để lên mặt đất khô ráo, giun đất sẽ nhanh chết do khí O₂ và CO₂ không khuếch tán qua da được vì da bị khô.

Câu 4: Sự trao đồi khí với môi trường xung quanh ở côn trùng, cá, lưỡng cư, bò sát chim và thú được thực hiện như thế nào?

Trả lời:

• Sự trao đổi khí ở côn trùng qua hệ thống ống khí xuất phát từ các lỗ thở ở 2 bên thành bụng, phân nhánh chằng chịt đem ôxi tới tế bào cơ thể và CO₂ ra khỏi cơ thể.
• Sự trao đổi khí ở cá qua mang: Ôxi từ dòng nước chảy liên tục qua mang vào mao mạch ở mang theo vòng tuần hoàn đến các tế bào. Đồng thời CO₂ do tế bào thải ra Theo vòng tuần hoàn đến mao mạch ở mung khuếch tán ra dòng nước chảy liên tục qua mang.
• Sự trao đổi khí ở lưỡng cư chủ yếu qua da, phổi (chỉ là 1 túi đơn giản): Lưỡng cư có da trần, phủ chất nhày và ẩm, dễ thấm khí. Bên dưới da có hệ thống mao mạch nên sự trao đổi O₂ và CO₂ giữa cơ thể và môi trường được thực hiện dễ dàng. Sự thông khí ở phổi nhở sự nâng lên hạ xuống của thềm miệng.
• Sự trao đổi khí ở bò sát, chim và thú được thực hiện qua phổi:
  • Phổi bò sát lớn hơn phổi lưỡng cư, cấu tạo nhiều phế nang hơn.
  • Phổi của chim và thú rất phát triển và có rất nhiều phế nang nên bề mặt trao đổi khí rất lớn. Riêng chim có thêm hệ thống túi khí làm tăng hiệu quả trao đổi khí ở phổi.
• Ở phế nang có hệ thống mao mạch dày đặc. O₂ từ phế nang khuếch tán vào máu đến tế bào, CO₂ từ tế bào thải ra theo vòng tuần hoàn đến mao mạch ở phế nang khuếch tán qua không khí ở phế nang và được thở ra ngoài qua đường dẫn khí.

Câu 5: Tại sao  bề mặt trao đổi khí của chim, thú phát triển hơn của lưỡng cư và bò sát?

Trả lời: Chim và thú là động vật hằng nhiệt (đẳng nhiệt) và hoạt động nhiều hơn nên phổi rất phát triển và có rất nhiều phế nang nên bề mặt trao đổi khí rất lớn. Riêng chim có thêm hệ thống túi khí làm tăng hiệu quả trao đổi khí.