Nghị luận xã hội: Hiện thực và ước mơ trong một số tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu mà em đã học và đọc thêm

Cuộc đời ông đầy những bất hạnh, rủi ro. Sớm phải tách đường công danh, trong nỗi đau mất người thân, ông lại bị mù cả hai mắt, chuyện hôn nhân bị lỡ, Nguyễn Đình Chiểu trở về sống trong vòng tay yêu thương kính trọng của lối xóm. Trong thời gian này, ông đã sáng tác nên Lục Vân Tiên nổi tiếng, phổ biến như Truyện Kiều của vùng Nam Bộ. Rồi giặc Pháp tràn vào, thơ văn Nguyễn Đình Chiểu xuất hiện thêm chất trữ tình yêu nước, tạo nên những tác phẩm hào hùng mà thấm đẫm tình yêu thương con người, trong giai đoạn này, bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc và Chạy Tây là hai trong số những bài giá trị của ông. Về sau, khi ở trong vùng giặc tạm chiếm Đồ Chiểu đã viết nên Ngư tiểu y thuật vấn đáp với lòng mong mỏi non sông tươi sáng để không phải thấy kẻ thù quân thân.

Tất cả những bài thơ, sáng tác của ông đều chứa đựng nỗi niềm yêu nước thương dân một khát khao về một cuộc sống tốt đẹp bặt gió Tây. Nơi con người yêu thương nhau, nơi những người dân nghèo lương thiện tìm được cho mình một chỗ đứng tự chủ bình yên, nơi chẳng còn đói rét bệnh tật, nơi mà thánh đế sẽ trị vì cai quản.

Ước mơ đấy, khao khát đấy, mong mỏi đấy nhưng hiện thực tàn nhẫn của giai đoạn suy tàn của chế độ phong kiến cứ hiện hữu trước mắt nhà thơ. Dầu mắt mù lòa nhưng lòng ông sáng, tâm hồn ông vẫn nhạy cảm để hiểu được những gì đang diễn ra. Từ Lục Vân Tiên, ta cũng đã cảm nhận được cái hèn hạ xấu xa của một tầng lớp người có học có địa vị cao trong xã hội. Đại diện như Võ Công, Võ Thế Loan, Bùi Kiệm, Trịnh Hâm, Thái sư... Những kẻ dùng mọi thủ đoạn để hãm hại người hiền lương, hòng cầu vinh hoa phú quý cho bản thân. Những kẻ bất chấp luân thường đạo lý, sẵn sàng hãm hại bạn bè, hãm hại người tài. Những kẻ tâm địa ác độc hiện hữu trong thơ văn Đồ Chiểu, gánh chịu tất cả sự khinh miệt căm tức của nhà thơ. Xã hội đương thời đang thối nát với sự suy sụp không gì cưỡng lại nổi của tầng lớp phong kiến. Những kẻ càng hám danh hám lợi, tâm địa chúng càng đen tối. Thực trạng quan hệ giữa người với người không còn như xưa nữa, sự lợi dụng, ghen ghét, hiềm khích hãm hại đầy rẫy trở thành nỗi đau trong tâm hồn nhà thơ. Còn đến với phần thơ văn yêu nước, nỗi đau, niềm trăn trở này được cụ thế hóa, chân thành mộc mạc hơn qua hình ảnh những người dân lương thiện bị áp bức, bị giày xéo dưới gót giày của đế quốc thực dân. Cảnh những người dân hoảng loạn, lạc lõng trong sự tàn nhẫn của chiến tranh xâm lược của súng đạn; cảnh đất nước bị chia cắt, bị xâm chiếm; cảnh những con người áo vải đứng lên rồi ngã xuống trên mảnh đất quê hương với lý tưởng lớn lao của cả cuộc đời, tất cả làm cho tâm hồn Đồ Chiểu xót xa, ứa máu, làm cho vần thơ ông tha thiết mãnh liệt hơn. Một nhà thơ mù lòa có thể viết nên được những vần thơ từ tận đáy nỗi lòng xót đau, có thể viết nên được cảnh thực bằng cái nhìn của tấm lòng yêu nước thương dân:

Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây
Một bàn cờ thế phút sa tay
Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim dáo dác bay
Bến Nghé của tiền tan bọt nước
Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây.
(Chạy Tây)

Với bút pháp đảo ngữ và tả thực, Nguyễn Đình Chiểu đã vẽ được nên một bức tranh sinh động miêu tả cảnh hoảng loạn, tan tác của nhân dân trong tiếng súng Tây. Rồi nỗi đau về cảnh nước mất nhà tan, đất nước bị chia cắt được thể hiện qua ngòi bút căm hờn đau đớn của nhà thơ.

Bờ cõi xưa đà chia đất khác
Nắng sương nay há đội trời chung.
(Xúc cảnh - trích trong Ngư Tiểu y thuật vấn đáp) 

Ngòi bút ông càng sáng ngời một ý chí rạch ròi, sắt đá:
Thà cho trước mắt mù mù
Chẳng thà ngồi thấy kẻ thù quân thân.
(Ngư Tiều y thuật vấn đáp)

Mặc dù không trực tiếp chiến đấu, nhưng với ngòi bút sắc bén của mình, Nguyễn Đình Chiểu vẫn là một chiến sĩ dũng cảm hiên ngang trên chiến trường của riêng ông. Ông xót xa cho những người dân áo vải hiền lành chất phác, tình nguyện đứng lên bảo vệ đất nước, rồi ra đi trong niềm thương xót vô bờ của những người ở lại:

“Đoái sông Cần Giuộc cỏ cây mấy dậm sầu giăng; nhìn chợ Trường Bình, già trẻ hai hàng lụy nhỏ.
Chẳng phải án cướp án gian đày tới, mà vì binh đánh giặc cho cam tâm; vốn không giữ thành giữ lũy bỏ đi; mà hiệu lực theo quân cho đáng số”.
(Văn tế nghĩa sĩ cẩn Giuộc)

Bởi căm thù giặc, bởi yêu nước mãnh liệt nên họ mới sẵn sàng hi sinh. Lòng căm thù ấy tràn ra đầu ngọn bút Nguyễn Đình Chiểu:

“Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ.
Một mối xa thư đồ sộ, há để ai chém rắn đuổi hươu; hai vầng nhật nguyệt chói loà; đâu dung lũ treo dê bán chó”.

Người nông dân Nam Bộ bấy giờ chưa hề được tập luyện quân sự, ra trận với cái nghèo truyền kiếp và hi sinh như những anh hùng thật sự. Họ để lại sau mình nỗi đau sự trống vắng của người thân, và của cả tác giả.

“Đau đớn bấy mẹ già ngồi khóc trẻ, ngọn đèn khuya leo lét trong lều; não nùng thay, vợ yếu chạy tìm chồng, cơn bóng xế dật dờ trước ngõ”.

Hiện thực hiện ra trước mắt nhà thơ, hiện ra trong từng bài thơ, qua từng sáng tác thật chẳng tươi đẹp gì. Một xã hội đang dần lụi tàn luôn mang theo bên nó những nỗi nhức nhối, những niềm đau mà một nhà thơ mù loà cũng có thể cảm nhận được bằng tất cả tâm hồn và tình yêu thương dân, nước.

Nhưng hiện thực dù tàn nhẫn đến mấy, tự trong thơ của Đồ Chiểu luôn ánh lên những hi vọng, những ước mơ không bao giờ bị dập tắt. Một Lục Vân Tiên hào hiệp tốt bụng, bị hãm hại nhưng luôn được người, được thần giúp đỡ. Hình ảnh chàng Vân Tiên được Giao Long cứu giúp là một hình ảnh đẹp trong tác phẩm. Một niềm tin tuyệt đối về tình nghĩa và cũng là một bản tố cáo sự tàn nhẫn độc ác của những kẻ bất nhân. Vân Tiên lại tiếp tục được Ngư Ông giúp đỡ và được thuốc tiên làm cho sáng mắt, đó chẳng phải là ước mơ về “ở hiền gặp lành” của Nguyễn Đình Chiểu sao? Nàng Nguyệt Nga chung thủy, chàng Hớn Minh trọng nghĩa, chàng Vương Tử Trực thẳng thắn, tất cả đều vượt qua được những khó khăn, cám dỗ và cạm bẫy để rồi được hưởng một cuộc sống vui vẻ hạnh phúc thật sự. Những kẻ ác độc, bội bạc thì phải nhận được cái giá đích đáng cho những việc mình đã làm. Lục Vân Tiên được coi là bài ca chiến thắng của lẽ phải, của những phẩm chất, khí tiết thanh cao. Những sáng tác trong giai đoạn đất nước bị giặc Pháp chiếm đóng lại có bước phát triển mới mẻ. Nguyễn Đình Chiểu quan tâm sâu sắc hơn tới nỗi đau mất nước, và nỗi thống khổ của nhân dân. Là một nhà nho phong kiến, ý thức của ông vẫn chưa thoát khỏi phần nào hệ phong kiến xưa.

Bởi vậy hình ảnh ông mơ ước về người giúp dân luôn là những anh hùng hào kiệt, những minh quân:

Chừng nào thánh đế ân soi thấu
Một trận mưa nhuần rửa núi sông.
(Xúc cảnh - trích Ngư Tiều y thuật vấn đáp)

Một niềm tin mãnh liệt về một vị thánh đế sẽ giúp dân, giúp nước, Đồ Chiểu sống cả cuộc đời với niềm tin, niềm hi vọng đó. Dầu rằng đã từng sống trong cảnh

Mây giăng ải Bắc trông tin nhạn
Ngày xế non Nam bặt tiếng hồng.

nhưng chưa bao giờ lòng nhà thơ hết tin tưởng, hết ước mơ về một đất nước bình yên, nhân dân no đủ dưới sự dẫn dắt của một vị mà không chỉ ông, nhân dân cũng sẽ gọi là “thánh đế”.

Là một nhà nho mang ý thức hệ phong kiến nhưng Đồ Chiểu là một nhà nho yêu nước, tiến bộ. Với tình yêu dân mãnh liệt, ông hiểu được bản chất của nhà nước đương thời, hiểu sự bất tài của kẻ cầm quyền, vô trách nhiệm:

Hỏi trang dẹp loạn rày đâu vắng
Nỡ để dân đen mắc nạn này?

Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu luôn là ngòi bút sắc nhọn, “chẳng tà” chống lại những gì xấu xa trong xã hội đương thời vừa “hay ghét” cũng vừa “hay thương”. Với những hiện thực và ước mơ thể hiện trong các tác phẩm của mình, Nguyễn Đình Chiểu mãi mãi xứng đáng là tượng đài cao quý sừng sững trong lòng dân Nam Bộ và trong lòng toàn dân Việt Nam hóm qua, hôm nay và mai sau.