Phân tích hình tượng sóng trong bài thơ cùng tên của Xuân Quỳnh và cảm nhận về tâm hồn người phụ nữ trong tình yêu qua bài thơ.

Điểm đặc sắc trong thơ tình yêu của Xuân Quỳnh là: vừa khát khao một tình yêu lí tưởng vừa hướng tới một hạnh phúc thiết thực của đời thường. Tất cả những điều ấy được thể hiện trong một tiếng thơ giản dị, tự nhiên vả hồn nhiên gần như bản năng vậy. Nhắc đến Xuân Quỳnh người ta thường nhắc đến những bài nỗi tiếng. Thuyền và biển, Thơ tình cuối mùa thu, Tự hát...và nhất là Sóng - bài này được rút ra từ tập Hoa dọc chiến hào. Có thể nói, Sóng đã kết tinh được tất cả những gì là sở trường nhất của hồn thơ này.
 
Hình tượng bao trùm cà bài thơ này không có gì khác hơn là sóng. Sóng vừa được gợi ta trong một âm điệu rất phù hợp, vừa được tái tạo với hàng loạt nghĩa phong phú của nó.
 
Một bài thơ chân chính bao giờ cũng tác động vào tâm hồn người đọc trước tiên bằng âm điệu của nó. Người đọc còn chưa kịp hiểu chi tiết hình ảnh thì đã bị cuốn theo âm điệu, nói một cách khác, âm điệu đã xâm chiếm tâm hồn người đọc. Âm điệu của một bài thơ bao giờ cũng là sự hoà điệu nhuần nhuỵ, giữa cảm xúc thơ và tiết điệu ngôn ngữ vì thế âm điệu chứa đựng tinh chất của tình cảm thơ. Ẩn náu trong âm điệu là cái hồn, cái thần của xúc động thơ Vì những lí do ấy mà đọc thơ điều trước tiên và cũng là khó nhất ấy là phải cảm nhận và nắm bắt được âm điệu của nó.
 
Đọc bài thơ Sóng, chúng ta còn chưa hiểu các ý nghĩa của sóng, nhưng ai cũng dễ bị âm điệu cuốn hút. Bởi âm điệu thơ ở đây cũng là âm điệu của sóng. Thi sĩ đã khéo đưa nhịp triền miên của sóng vào thơ hay sóng biển đã khuấy động hồn người tạo nên sóng lòng và sóng lòng đã tràn ra câu chữ mà thành sóng thơ?.
 
Âm điệu thơ phụ thuộc khá nhiều vào thể loại. Xem ra, thể thơ ngũ ngôn ở đây đã phát huy được sở trường riêng của nó. Khéo khai thác sự biến hoá phong phú về cả vần và nhịp của ngũ ngôn, Xuân Quỳnh đã sử dụng nhuần nhuyễn nhịp thơ để tạo ra nhịp sống. Nói riêng khổ thơ đầu, hai câu thơ đầu đi nhịp 2/3.
 
Dữ dội/ và dịu êm
Ồn ào/ và lặng lẽ
 
Thì hai câu tiếp theo đã chuyển nhịp 3/2 (cầu kì hơn là 1/2/2)
 
Sóng/không hiểu/nổi mình
Sóng/ tìm ra tận bể
 
Nhịp thơ thay đổi như vậy đã giúp Xuân Quỳnh mô phỏng được nhịp sóng vốn biến đổi rất mau lẹ, biến hoá không ngừng.
 
Cách tổ chức ngôn từ cũng góp phần tạo ra âm điệu của bài thơ Thi sĩ đã triệt để tận dụng lối tồ chức theo nguyên tắc tương ứng, hô ứng, trùng điệp. Nhất là việc tạo ra các cặp từ, các vế câu, các cặp câu. Thậm chí ngay cả các khổ thơ cũng hình thành những cặp đi liền kề, kế tiếp luân phiên đắp đổi nhau về bằng trắc nữa. Vế tiếp vế, câu tiếp câu. Ở đây vừa "dữ dội và dịu êm" - "ồn ào và lặng lẽ", ngay đó là:
 "ôi con sóng ngày xưa - và ngày sau vẫn thế" .... cứ thế.
 
Em nghĩ về anh
Em nghĩ về biển lớn
Con sóng dưới lòng sâu
Con sóng trên mặt nước
Dẫu xuôi về phương Bắc
Dẫu ngược về phương Nam...v..v..
 
Cặp này vừa lướt qua, cặp khác đã xuất hiện, tựa như con sóng này vừa lịm xuống, con sóng khác đã dào lên. Nhờ đó âm điệu thơ gợi được hình ảnh những con sóng trên mặt biển cứ miên man, khi thăng khi giáng, khi bổng khi trầm, vô hồi vô hạn. Ta cứ thấy âm điệu nhấp nhô những con sóng nối tiếp nhau, xô đuổi nhau bất tận Vậy là trước khi sóng hiện hình qua những hình ảnh cụ thể thì chúng ta đã nghe thấy tiếng sóng trong âm hưởng, âm điệu.
 
Sóng là hình tượng trung tâm của bài thơ. Nhưng cũng cần phải thấy thi phẩm này có một lối cấu trúc hình tượng khá độc đáo. Mỗi bài thơ thường vẽ ra hình tượng tác giả của nó. Hình tượng tác giả trong bài thơ không hề đồng nhất với con người thi nhân ở ngoài đời. Nhà thơ thường chọn một tư thế một dáng điệu trong thơ để phô diễn tâm tình của mình sao cho phù hợp nhất. Có thể Xuân Quỳnh viết bài thơ này tại nhà của mình. Nhưng hình tượng tác giả trong bài thơ lại là người phụ nữ đang đứng trước biển, đối diện với đại dương, với sóng để suy tư ngẫm nghĩ và khát khao. Mỗi một phát hiện về sóng, người phụ nữ ấy lại liên tưởng đến mình và tình yêu. Bởi thế, mỗi một khám phá về sống cũng là một khám phá về chính mình Xuân Quỳnh nhìn thấy mình ở trong sóng và thấy sóng ở trong mình. Vì thế mà sóng là hoá thân, là phân thân của cùng một cái tôi Xuân Quỳnh. Sóng và Em trở thành hai hình tượng xuyên suốt, khi tách rời, khi hoà nhập, chuyển hoá sang nhau, tuy hai mà một, tuy một mà hai. Đến nỗi ta có thể khẳng định Sóng là cái tôi thứ hai của Xuân Quỳnh.
 
Mỗi một khổ thơ là một khám phá về sóng, mỗi một khổ thơ, sóng lại hiện lên một ý nghĩa khác. Cho nên không thể lược quy riêng vào một ý nghĩa của nó. Và chỉ có thể nói rằng sóng là tâm hồn, là khát vọng, là tình yêu của người phụ nữ mà thôi.
Mở đầu bài thơ. sóng hiện ra với một ý nghĩa rất đặc biệt: sóng mang nữ tính. Nghĩ thật thú vị, nam thi sĩ Xuân Diệu thấy sóng biển là một chàng trai đang yêu bờ đắm đuối cuồng nhiệt. Còn nữ sĩ Xuân Hương lại thấy sóng mang trong nó khí chất của người phụ nữ. Có phải nhà thơ trữ tình thường có thiên hướng áp đặt cái tôi của mình vào đối tượng chăng? Phải nói rằng đây là một tiếng nói đầy kiêu hãnh về giới mình.
 
Dữ dội và dịu êm
Ồn ào và lặng lẽ
Sóng không hiểu nổi mình
Sóng tim ra tận bể

 Trong khi chất của sóng, thấy có sự hài hoà của các đối cực. Vừa dữ dội nhất vừa dịu êm nhất, vừa ồn ào nhất vừa lặng lẽ nhất. Và mỗi con sóng nhỏ lại mang trong mình khát vọng lớn. Và đó là khát vọng về sự lớn lao. Vì mang khát vọng lớn mà sóng trở nên quyết liệt. Vâng, nếu một khi xảy ra chuyện sóng không hiểu nổi mình" thì dứt khoát "Sóng tìm ra tận bể". Sóng sẽ từ bỏ sự chật chội, nhỏ hẹp để tìm đến sự lớn lao, bao dung, khoáng đạt.
 
Đứng trước biển, con người ta dễ có cảm giác rằng: nghìn năm trước khi chưa có mình biển vẫn thế này, nghìn năm sau khi mình đã tan biến khỏi mặt đất rồi, biển vẫn thế kia. vẫn những con sóng từ ngoài xa mải miết chạy vào bờ. tan mình trên bờ bãi. Biển vẫn xôn xao, cồn cào, xáo động thế? Biển là hình ảnh của sự bất diệt đối diện với sự bất diệt có thực của biển, người ta liên tưởng đến sự bất diệt khác: sự bất diệt của khát vọng!  Chừng nào còn tuổi trẻ, chừng ấy khát vọng tình yêu vẫn bồi hồi vỗ sóng trong lồng ngực họ:
 
Ôi con sóng ngày xưa
Và ngày sau vẫn thế
Nỗi khát vong tình yêu
Bồi hồi trong ngực trẻ
 
Đến khổ thơ thứ ba, sóng lại hiện lên với một ý nghĩa khác: Nguồn gốc của sóng cũng là nguồn gốc bí ẩn của tình yêu! Đứng trước biển, người phụ nữ ấy muốn cắt nghĩa về nguồn gốc của sóng. Nhưng nỗ lực ấy trở nên bất lực. Nguồn gốc của sóng cũng huyền bí như nguồn gốc của tình yêu.
 
Sóng bắt đầu từ gió
Gió bắt đầu từ đâu?
Em cũng không biết nữa
 Khi nào ta yêu nhau
 
"Khi nào ta yêu nhau", câu hỏi ấy dường như làm băn khoăn mọi đôi lứa. Và không ai trả lời được tới cùng? Càng yêu nhau say đắm bao nhiêu người ta càng thấy rằng tình duyên của mình là không thể giải thích được. Người ta thường thiêng liêng hoá tình yêu .Nó là sự gặp gỡ trong kiếp này, nhưng biết đâu lại là sự hò hẹn từ kiếp trước Người ta chỉ muốn tin thế. Và phải tin thế tình yêu của con người mời trở nên thiêng liêng!
 
Rồi cứ thế, sóng là nỗi nhớ của tình yêu: "Con sóng dưới lòng sâu - Con sóng trên mặt nước - ôi con sóng nhớ bờ- Ngày đêm không ngủ được- Lòng em nhớ đến anh - Cả trong mơ còn thức". Là lòng thuỷ chung- "Dẫu xuôi về phương Bắc - Dẫu ngược về phương Nam - Nơi nào em cũng nghĩ - Hướng về anh một phương". Là hành trình đến với hạnh phúc của những lứa đôi; "ở ngoài kia đại dương - Trăm nghìn con sóng đó - Con nào chẳng tới bờ - Dù muôn vàn cách trở”. Là sự không cùng của khát vọng: "Cuộc đời tuy dài thế - Năm tháng vẫn đi qua - Như biển kia dẫu rộng  - Mây vẫn bay về xa .." Cứ thế, lời thơ triền miên cùng với sóng. Để đến cuối cùng nó hiện ra trong khao khát mãnh liệt nhất và cũng là khao khát vô biên tuyệt đích nhất khao khát bất tử. Điều này là một logic hiển nhiên Đứng trước biển người ta đối diện với sự tận của không gian, cũng là đối diện với sự vô thuỷ vô chung của thời gian và nhỡn tiền là sự vô han vô hồi của biển cả. Người ta khó tránh khỏi cảm giác rợn ngợp. Thấy đời người thật là ngắn ngủi, kiếp người thật là nhỏ nhoi phù du, vô nghĩa. Chỉ có biển kia là vẫn thế. Chỉ có biển kia là bất diệt. Thân phận phù du nào cũng muốn hoá vĩnh hằng. Người ta thèm muốn được bất tử. Người phụ nữ này cũng thế. Chị muốn được có mặt mãi trên cõi đời này. Để được sống! Để được yêu! sống trong tình yêu ấy là hạnh phúc. Thế là khát khao ấy đã dâng lên mãnh liệt khôn cùng:
 
Làm sao được tan ra
Thành trăm con sóng nhỏ
Giữa biển lớn tình yêu
Để ngàn năm còn vỗ
 
Bài thơ dẫu đã dừng, nhưng những con sóng đó vẫn cồn cào trong ngực biển, trong lồng ngực nhũng lứa đôi không bao giờ ngừng nghỉ!